|  ورود به سايت  |  1397/10/27
                 
آرشیو شماره‌های گذشته
 چاپ   

آخرین اخبار
تاریخ: 1392/12/07 نظرات: 0 نظر نمایش: 1648 مرتبه تعداد امتیاز: 5   (Article Rating)
کودکان در حصار نظام نوین رسانه‌ای

کودکان در حصار نظام نوین رسانه‌ای

اسدالله اعلايي تهيه‌كننده و كارشناس برنامه‌هاي تلويزيوني كودك و نوجوان در چهل‌وپنجمین شماره ماهنامه مدیریت ارتباطات به بررسی آميختگي زندگي انسان عصر امروز با رسانه‌ها و تأثيرپذيري از آنها در حوزه مخاطبان كودك و نوجوان پرداخته و در بخشی از مطلب خود آورده است:

امروزه بيش 1/2میلیارد نفر از مخاطبان بالقوه رسانه‌ها زير 18سال دارند كه اكثريت آنان (77درصد) در كشورهاي درحال توسعه، اعم از كشورهاي اسلامي و غيراسلامي زندگي مي‌كنند و فقط كمتر از يك چهارم جمعيت كودكان و نوجوانان (23درصد) در كشورهاي موسوم به صنعتي به سر مي‌برند. در عين حال آنچه از محصولات رسانه‌اي و فرهنگي كه براي كودكان و نوجوانان جهان توليد و توزيع مي‌شود، متعلق به كشورهاي در حال توسعه است. در اين كشورها نيز فقط تعداد انگشت‌شماري از شركت‌هاي رسانه‌اي كه عمدتاً آمريكايي، اروپایي و ژاپني هستند، توليد محصولات فرهنگي و رسانه‌اي انبوه را به عهده گرفته‌اند و در سراسر جهان توزيع مي‌كنند.

این کارشناس برنامه‌هاي تلويزيوني كودك و نوجوان تأکید کرده: اين شركت‌ها بازارهاي جهاني را براي انتقال محصولات فرهنگي ويژه كودكان و نوجوانان در اختيار گرفته‌اند و از اين طريق سودهاي كلاني نصيب خود مي‌گردانند، طوري كه تنها يك برنامه تلويزيوني مي‌تواند تا حد يك تجارت بين‌المللي پيشرفته و انواع كالا و محصولات مختلف نظير كتاب‌هاي سرگرمي، مجسمه‌هاي كوچك پلاستيكی، حيوانات عروسكي، عروسك‌هاي پارچه‌اي، نوشت‌افزار، ظروف غذا، تي‌شرت و سي‌دي را به بازار عرضه كند و ميلياردها دلار نصيب شركت‌هاي توليد و توزيع‌كننده کند. براي مثال يكي از برنامه‌هاي تلويزيوني كودكان به نام «پوكه مون» توانسته طي 3سالی كه در تلويزيون حضور داشته، حدود 5ميليارد دلار براي دست‌اندركاران خود فراهم کند. همچنین درآمد چند شركت كه به توليد، طراحي و فروش بازي‌ها و سايت‌هاي بازي اينترنتي و نظاير آن در سراسر جهان اشتغال داشته‌اند در يك‌سال بالغ بر 180ميليارد دلار بوده است.

در ادامه این یادداشت تحلیلی می‌خوانیم: يكي از محصولات ويژه كودكان در صنعت توليدات رسانه‌اي كه طي 3-2 دهه گذشته تقاضا براي توليد آن افزايش يافته است، انيميشن و تجارت با محصولات وابسته به آن است. انيميشن يك سرمايه‌گذاري سودآور است، دوام دارد و به سرزمين‌هاي مختلف مي‌رود و به طور بالقوه مي‌تواند درآمدهاي جانبي (مثل تهيه ويدئوهاي داخلي، چاپ كتاب، اسباب‌بازي و ديگر موارد) داشته باشد. حتي در آمريكا، انيميشن‌هاي ژاپني هم از اين لحاظ برنامه‌هاي ارزان قيمت‌تري هستند يعني مي‌توانند بازارهاي جانبي سرگرمي را فراهم كنند، به ويژه براي پسراني كه با بازي ويدئویي بزرگ شده‌اند بسيار مورد توجه قرار دارند. علاوه بر رويكرد اقتصادي در توليدات رسانه‌اي، شركت‌هاي توليدكننده محصولات رسانه‌اي با انتقال محصولات فرهنگي، در درون خود حامل فرهنگ جديدي براي مخاطبان كودك و نوجوان در ساير كشورها هستند، فرهنگي كه بيگانه با فرهنگ بومي و هماهنگ با قدرت جهاني است. ورود بي‌رويه انواع كالاهاي فرهنگي و سرگرم‌كننده، دسترسي سهل و آسان به انواع رسانه‌ها مانند اينترنت، شبكه‌هاي تلويزيوني، نوارهاي ويدئويي و برنامه‌هاي خارجي و سرعت دريافت اطلاعات، هويت و ارزش‌هاي فرهنگي كودكان و نوجوانان را تهديد كرده و اخلاق و فضائل انساني را به خطر انداخته است، طوري كه خانواده‌ها، مراكز آموزشي، تربيتي و مذهبي و حتي نهادهاي بين‌المللي دست‌اندركار فعاليت رسانه‌اي كودكان و نوجوانان را نگران كرده است. ميزان تأثير فرهنگي و تربيتي محصولات رسانه‌اي بر كودكان و نوجوانان، مقوله قابل بحث و در دو حوزه زير قابل بررسي است:

1- نظام نوين رسانه‌اي كه در آن دسترسي به اطلاعات و سرگرمي‌ها، آسان، ارزان و سريع انجام مي‌شود.

2- محتوا و پيام‌هاي كالاهاي فرهنگي و محصولات رسانه‌اي

 نظام نوين رسانه‌اي

در حوزه ارتباطات رسانه‌اي و اطلاع‌رساني، نظم نويني پديدار شده كه در آن، براي مخاطبان، به ويژه كودكان و نوجوانان، محدوديت‌هاي زماني و مكاني برطرف شده است. در اين نظم نوين كودكان و نوجوانان مي‌توانند به سرعت و باارزان‌ترين قيمت به انواع اطلاعات و سرگرمي‌ها دسترسي پيدا كنند. همچنين در توليد پيام و اطلاع‌رساني مشاركت داشته و صداي خود را بي‌هيچ مانعي به گوش ديگران برسانند و در توليد محصول و پيام رسانه‌اي مشاركت كنند.

كودكان و نوجوانان، امروزه مخاطبان دو دهه قبل نيستند كه مجبور باشند به ساعات خاصي از برنامه‌هاي تلويزيوني اكتفا كنند و بدون اينكه قدرت انتخاب داشته باشند منفعلانه به تماشاي تلويزيون بنشينند يا به برنامه‌هاي ويژه كودك و نوجوان در راديو گوش كنند، بلكه هر زمان كه بخواهند مي‌توانند به محصولات رسانه‌اي كه از طريق شبكه‌هاي ملي و فراملي، فضاي مجازي و بازارهاي محلي در اختيارشان قرار مي‌گيرد دسترسي پيدا كنند.

اين امكان از يك سو فرصت است، زيرا به نگاه آنان به جهان وسعت مي‌بخشد. ارتباطات و دسترسي به نظريات مختلف را افزايش مي‌دهد و موجب ارتقاي تفكر منتقدانه در زندگي اجتماعي و سياسي مي‌شود. از سوي ديگر تهديد است زيرا خطر فروريختن ارزش‌ها و هويت فرهنگي آنان را فراهم مي‌كند.

جامعه‌شناسان، پژوهشگران و مربيان امر تربيت و نيز نهادها و همايش‌هاي بين‌المللي در حوزه دفاع از حقوق كودكان و نوجوانان، تهديدها و فرصت‌هایي را كه رسانه‌هاي كودك و نوجوان فراهم كرده‌اند مورد بحث و بررسي قرار داده و آثار زيان‌بار رسانه‌ها را به يك مبحث جهاني تبديل كرده‌اند.

 محتوای و پیام

بسیاری از ما فکر می‌کنیم که هستی‌شناسی، واقعیت‌های اجتماعی و الگوهای سبک زندگی همان چیزهایی هستند که از طریق رسانه‌ها به ما می‌رسند و آنها با بی‌طرفی کامل و صرفاً برای آگاه ساختن مخاطب، در تلاش و تکاپو هستند. در حالی‌که رسانه‌ها، محصولات رسانه‌ای و کالاهای فرهنگی، همیشه و امروزه بیش از هر زمان دیگری، علاوه بر رویکرد اقتصادی، تحت تأثیر اغراض فرهنگی، سیاسی و منافع خاص ایدئولوژیک قرار دارند.

با ورود محصولات خارجی و توزیع آن میان کودکان و نوجوانان، در حقیقت معانی خاص و جدید فرهنگی، سیاسی و ایدئولوژیک توزیع می‌شود، طوری‌که کودکان و نوجوانان، امروزه استفاده‌کننده این معانی هستند و در بزرگسالی، حافظ و نگهبان آن. «بازی‌های کودکانه، کارتون‌های تلویزیونی و اسباب‌بازی‌ها، سه ابزاری هستند که برای معرفی جهان بزرگسالی به کودکان ساخته شده‌اند. رولان بارت (Rolan Barthen-1973) در کتاب اسطوره‌شناسی خود اشاره می‌کند که اسباب‌بازی‌ها ابزار آماده کردن کودکان برای جهان بزرگسالی هستند تا به زودی به صورت خریداران معانی و تولیدات آن در آیند».1

همچنين بررسی‌ها نشان می‌دهد که به لحاظ فرهنگی، جریان فکری مدرنیسم و پست‌مدرنیسم، هر یک به شکلی در تولیدات فرهنگی و رسانه‌ای کودکان تأثیر گذاشته و از طریق نمادها، نشانه‌ها و نوع روایت، جهان معنایی کودکان را شکل می‌دهند. به عنوان مثال «ساخت مردانه تولیدات فرهنگی»، «ماشینی شدن انسان‌ها و حیوانات»، «فانتزی شدن رمزآلود سلطه فرهنگی»، «برطرف شدن مرز میان بزرگسالی و کودکی»، «حذف خانواده از زندگی و جایگزینی زندگی دوستانه، مراودات شخصی و تجربیات فردگرایانه»، «بی‌معنایی و هزل‌انگیز بودن روابط و مناسبات»، «غیرواقعی و درون متنی شدن قهرمانان، ضدقهرمانان، نمادها و نشانه‌ها» و «آسمانی شدن دشمنان زمین» ازجمله معانی هستند که از طریق محصولات خارجی به ویژه در کارتون‌های تلویزیونی به کودکان و نوجوانان مخاطب این محصولات انتقال پیدا می‌کند.

نوع روایت در قصه‌های جدید تغییر کرده است. نمادها، نشانه‌ها، قهرمانان، ضدقهرمانان زمین، آسمان، شخصیت‌ها و حوادث، معانی جدیدی مطرح می‌کنند که احتمال می‌رود تأثیرات ناشی از آن، کودکان امروزی را بیش از گذشته خیال‌پرداز، ایده‌آلیست و فردگرا کند. «کارتون‌های قدیمی، قهرمانان خود را در برابر چالش‌های اجتماعی روایت می‌کردند و حس مسؤولیت اجتماعی را به کودکان آموزش می‌دادند اما برعکس در کارتون‌های جدید، اغلب قهرمانان و ضدقهرمانان غیراجتماعی و فانتزی هستند. هنوز انسانی در روی کره زمین وجود ندارد که بتواند با لمس یک ساعت فضایی، به هیولا تبدیل شود. کاربرد این قهرمان‌ها فقط درون متن است. واقعیت و کاربرد خارجی ندارند. در کارتون بن‌تن بدون امنيتريكس، بن‌تن یک دانش‌آموز ترسو و دست و پاچلفتی است که موضوع استهزای دوستانش می‌شود. کیم پاسیبل نیز بدون رایانه جیبی خود، دختری خجالتی است که تنها از عهده رقصیدن برمی‌آید... هیولای بن‌تن به عنوان ضدقهرمان جایگزین خارجی ندارد. انسان فضایی تنها یک افسانه است که گرافیک توانسته است به آن بعد شخصیت بدهد. نه دکتر دراگونی وجود دارد که توانسته باشد از طریق فناوری بر جهان مسلط شود و نه ویلگیتس.»2

علاوه بر آن محصولات رسانه‌ای جدید سبکی از زندگی به نمایش می‌گذارند که با معانی جهانی‌سازی در غرب هماهنگ است. به عنوان مثال مي‌توان از برنامه عروسكي Telle Tubbies نام برد كه طي سال‌هاي گذشته از شبكه 5 سيما براي مخاطبان خردسال و كودك پخش شده است. اين برنامه تلویزیونی، يك برنامه عروسکی است که کانال آمریکایی PBS و همکار انگلیسی آن یعنی کانالBBC در راستای یک آموزش بین‌المللی برای کودکان پیش‌دبستانی اقدام به تولید و پخش آن کرده‌اند. از مجموعه تمهیدات فنی و بصری، نمادسازی، نشانه‌گذاری‌ها، خلق شخصیت‌های نمایشی و عروسکی برمی‌آید که این برنامه می‌خواهد هم‌زمان به بچه‌های دنیا، سبک زندگی ویژه‌ای را آموزش بدهد. چنان‌که PBS که آن را برای مخاطبان آمریکایی نمایش داد، معتقد است: «در برنامه تله‌تابی‌ها، دنیای فناوری، سرگرم‌کننده، مفرح و بهتر از همه قابل اداره توسط خود کودکان است. آنها با فناوری که در سرزمین تله‌تابی نوایش زمزمه می‌شود، بازی می‌کنند و فناوری همه نیازهای تله‌تابی‌ها را برآورده می‌کند: تابی تست (Tubby ToasT) ، تابی کاستارد (Tubby CusTard) و محبت صادقانه و حمایت جاروبرقی بامزه‌ای با نامNOO-NOO که در کنار آنها زندگی می‌کند. در دنیایی که دیگر نیازی به پدر و مادر یا پدربزرگ و مادربزرگ نیست و همان‌طور که نویسنده انگلیسی خانم بریت جوس (Berit Kjos) می‌نویسد: «اگر همان‌طور که BBC ادعا می‌کند، خردسالان سراسر جهان تماشاگر این برنامه باشند، مطمئناً یاد خواهند گرفت که یکسان فکر کنند و این مطابق هدف اصلی برنامه یونسکو برای آموزش همیشگی است. این امر با فرآیند تربیت منابع انسانی برای نیازهای دهکده جهانی هم‌خوانی داشته و تحت حمایت و پشتیبانی کانال آمریکایی PBS، هم‌پای کانال انگلیسی BBC قرار دارد. هر دو به کودکان کمک می‌کنند تا از شخصیت‌های محبوبشان تقلید کنند».3

تله‌تابی‌ها گرچه خردسال هستند اما خردسالان عصر فناوریند. آنها سبک زندگی در دنیای فناوری و رسانه‌ای شده امروز را به نمایش گذاشته‌اند. دنیای ساده و در عین حال گیرای تله‌تابی، مملو از گل‌های زیبا، خرگوش‌های زنده، آغوش‌های گرم، شکم‌های بزرگ شخصیت‌های برنامه که روی هر کدام یک مانیتور قرار دارد، آنتن‌های نمادین که روی سر دارند و فناوری‌های پیشرفته، دنیای دوست‌داشتنی را برای خردسالان به وجود آورده‌اند. اما در این میان جای محبت پدرانه و مادرانه و حضور گرم همراه با راهنمایی آنها خالی است و به جای آن، عناصر دیگری هستند که به نیازهای خردسالان پاسخ می‌دهند.

تله‌تابی‌ها می‌گویند: «چگونه انسان می‌تواند در عصر فناوری بدون حضور پدر و مادر، همراه و با رسانه‌ها زندگی کند». این مهمترین پیامی است که تله‌تابی‌ها هم‌زمان برای خردسالان سراسر دنیا می‌فرستند.

 نتيجه

با توجه به نكات مذكور باید این واقعیت تلخ را بپذیریم که تولید و توزیع فرهنگ رسانه‌ای در جهان امروز: اولاً به طور كامل متمركز شده و یک فرهنگ در اشکال متنوع آن از طریق تلویزیون، رادیو، مطبوعات، کتاب، اینترنت، نوارهای ویدئویی، بازی‌های رایانه‌ای، عروسک‌ها و سایر کالاهای فرهنگی برای کودکان و نوجوانان سراسر دنیا فرستاده می‌شود. فرهنگي كه هم تحت اغراض سياسي است و اهداف قدرت سلطه و استكبار جهاني و در رأس آن، سلطه آمريكایي صهيونيستي را دنبال مي‌كند و هم رويكرد ايدئولوژيك دارد و جهان‌بيني، هستي‌شناسي، انسان‌شناسي، بايد و نبايدها و سبك زندگي غربي را ترويج مي‌کند.

ثانياً توليد و توزيع انحصاري و متمركز اين محصولات از نگاه اقتصادي قابل بررسي است زيرا فرصت دستيابي سودهاي سرسام‌آور براي معدود كشورها و كمپاني‌هاي رسانه‌اي در جهان را فراهم كرده و توليد داخلي را تحت‌الشعاع قرار داده است، طوري كه با ورود اين كالاها، نقش توليد داخلي محصولات رسانه‌اي در توسعه و رونق اقتصادي كم‌رنگ مي‌شود.

لذا بنا بر بيان مبارك امام حسن عسگري(ع) كه در اينجا نيز مصداق دارد و فرموده‌اند: (... فَانّهم يسلِبونَهُم الاَرواحَ وَ الاَموال ...)4، بر سياست‌گذاران، برنامه‌ريزان و مديران فرهنگي و رسانه‌اي در حوزه كودكان و نوجوان به ويژه، صداوسيما لازم است كه ضمن آسيب‌شناسي دقيق‌تر و مستمر كالاهاي فرهنگي و رسانه‌اي خارجي، براي مواجهه با ابعاد گوناگون فرهنگي و اقتصادي اين‌گونه محصولات، چاره‌انديشي کنند.

گرچه توليد و دسترسي به كيفيت برتر محصولات فرهنگي و رسانه‌اي، آرايش رسانه‌اي و آگاهي‌بخشي مخاطبان و خانواده‌ها از اقدامات ضروري و مهم هستند، اما قبل از هر چيز اين سؤال مطرح است كه كدام دستگاه يا نهاد فرهنگي و رسانه‌اي مسؤوليت نظارت و كنترل كمي و كيفي محصولات خارجي ويژه كودكان و نوجوانان را به عهده دارد، زيرا بررسي و نظارت مستمر صداها و پيام‌هایي كه هر روزه به گوش مخاطبان كودك و نوجوان جامعه ما مي‌رسد، يك نياز فوري است.

برای مطالعه پرونده کامل تلویزیون و کودک و نوجوان به اینجا مراجعه فرمائید.

 

 

 

کد: 603
نویسنده خبر: ماهنامه مدیریت ارتباطات
 
تصاویر مرتبط
  • کودکان در حصار نظام نوین رسانه‌ای
امتیاز بندی

در حال حاضر هیچ نظری ارسال نشده است
ارسال نظر:

نام (الزامی)

ایمیل (الزامی)

وب سایت

Enter the code shown above:


چاپ  

گفتگو های ویژه


  Copyright 2009-2012 by cmmagazine Design & Support: 7TABLIGH